PURMEREND – Op het Nelson Mandela is een discussie ontstaan over de keuze voor het boek De belofte van Pisa als verplicht onderdeel binnen het vak Nederlands. Leerlingen moeten het werk lezen ter voorbereiding op toetsen en mogelijk een mondeling examen, zonder dat er een alternatief wordt geboden.

De roman van Mano Bouzamour verscheen in 2014, werd bekroond en wordt vaker ingezet in het voortgezet onderwijs. Het werk is bovendien semi-autobiografisch: Bouzamour baseerde het verhaal deels op zijn eigen jeugd. Hij was begin twintig toen hij het boek schreef. Tegelijkertijd erkent de auteur zelf dat delen van het verhaal zijn aangevuld of geconstrueerd voor literaire doeleinden.

Juist die combinatie van autobiografische elementen en verzonnen scènes ligt onder een vergrootglas in de huidige discussie.

Kritiek op inhoud: “onnodig expliciet”

Een belangrijk punt van discussie is de expliciete manier waarop seksuele scènes in het boek worden beschreven. Critici stellen dat deze passages niet alleen grof zijn, maar ook weinig tot niets bijdragen aan de literaire of educatieve waarde.

Enkele veelbesproken passages uit het boek illustreren die kritiek:

• “Ik schoof het opzij. Haar kutje kwijlde als een babymond”
• “Ik stootte tot zij kermend klaarkwam. Dat zorgde ervoor dat mijn pik, die spoot als een brandslang…”
• “Ze bezaten de mooiste kutjes van het galactische stelsel”

Volgens tegenstanders zijn dit geen functionele literaire middelen, maar gratuit expliciete beschrijvingen die eerder afleiden dan verdiepen. De toon wordt door sommigen zelfs omschreven als vulgair en pornografisch, in plaats van literair of reflectief.

Daarnaast speelt mee dat het verhaal zich deels afspeelt rond jonge personages, wat de gevoeligheid van deze passages verder vergroot. De combinatie van leeftijd van de personages en expliciete beschrijvingen roept vragen op over geschiktheid binnen een onderwijscontext.

Semi-autobiografisch karakter onder de loep

Dat De belofte van Pisa semi-autobiografisch is, wordt vaak als kracht gepresenteerd: het zou authenticiteit geven aan het verhaal. Tegelijkertijd leidt dit nu juist tot extra kritiek.

Omdat de auteur zelf aangeeft dat delen van het verhaal zijn verzonnen of aangedikt, rijst de vraag waarom juist deze expliciete scènes zijn toegevoegd, en met welk doel. Critici stellen dat het moeilijk te rijmen is dat een volwassen schrijver, schrijvend over zijn jeugd en leeftijdsgenoten, ervoor kiest om dergelijke passages zo expliciet uit te werken.

In het nawoord van het boek beschrijft Bouzamour bovendien hoe hij aan het manuscript werkte, terwijl jonge familieleden in dezelfde ruimte aanwezig waren. Voor tegenstanders onderstreept dit de ongemakkelijke context waarin het boek tot stand is gekomen.

Negatieve recensies en bredere kritiek

Hoewel het boek literaire prijzen heeft gewonnen, is de ontvangst niet unaniem positief. In recensies en lezersreacties klinkt al langer kritiek op de stijl en inhoud.

Veelgehoorde punten uit negatieve beoordelingen:

• Het taalgebruik wordt als overdreven grof en weinig verfijnd ervaren
• Seksuele passages worden als overmatig en storend gezien
• De literaire diepgang zou beperkt zijn, ondanks de zware thematiek
• Het boek zou meer leunen op shockwaarde dan op inhoudelijke ontwikkeling

Deze kritiek staat in contrast met de officiële erkenning van het werk, en voedt de vraag of literaire prijzen voldoende garantie zijn voor geschiktheid binnen het onderwijs.

Geen keuzevrijheid: verplichting zonder alternatief

Naast inhoudelijke bezwaren is er ook kritiek op het ontbreken van keuzevrijheid vanuit de vakgroep van het Nelson Mandela. Leerlingen hebben geen mogelijkheid om een ander boek te selecteren voor dit onderdeel van het examen Nederlands.

Dat roept vragen op over de pedagogische aanpak: in hoeverre is het wenselijk om één specifiek werk verplicht te stellen, zeker wanneer de inhoud gevoelig ligt? In het literatuuronderwijs is het gebruikelijk om leerlingen juist enige ruimte te geven in hun leeskeuze, om betrokkenheid en motivatie te vergroten.

Critici stellen dat het ontbreken van alternatieven niet past bij een modern onderwijsklimaat waarin differentiatie en maatwerk centraal zouden moeten staan.

Literaire erkenning versus educatieve waarde

Voorstanders wijzen erop dat De belofte van Pisa een bekroond werk is dat maatschappelijke thema’s aansnijdt, zoals kansenongelijkheid en culturele identiteit.

Tegenstanders erkennen deze thematiek, maar betwijfelen of de literaire status automatisch betekent dat het werk geschikt is voor gebruik in de klas. Zij stellen dat literaire erkenning niet gelijkstaat aan educatieve meerwaarde, zeker wanneer de inhoud als schurend, expliciet of ongepast wordt ervaren.

Volgens critici draagt het boek weinig bij aan literaire ontwikkeling of maatschappelijke verdieping, en kan het zelfs een vertekend beeld geven van omgangsvormen en relaties, zeker binnen niet-westerse gezinnen.

Culturele gevoeligheid

Een ander punt dat naar voren komt, is de mogelijke spanning met culturele en religieuze normen van gezinnen. In een diverse stad als Purmerend kan de verplichte blootstelling aan expliciete passages botsen met de waarden van ouders en leerlingen met verschillende achtergronden.

Sommige ouders vragen zich af hoe zij dit moeten uitleggen aan hun kinderen, en of scholen voldoende rekening houden met deze diversiteit bij het samenstellen van een verplicht curriculum.

Breder debat over literatuuronderwijs

De situatie op de Nelson Mandela-school raakt aan een bredere discussie binnen het Nederlandse onderwijs: wat is de rol van literatuur in de klas? Moet literatuur schuren en confronteren, of juist aansluiten bij de belevingswereld en normen van leerlingen?

En belangrijker nog: hoeveel ruimte moet er zijn voor keuzevrijheid?

De controverse rond De belofte van Pisa laat zien dat deze vragen nog altijd actueel zijn, en dat de balans tussen literaire waarde, educatieve verantwoordelijkheid en maatschappelijke gevoeligheid niet vanzelfsprekend is.

Wat kunnen ouders doen?

Voor ouders van leerlingen die momenteel in een examenjaar zitten op het Nelson Mandela en vragen of zorgen hebben over de verplichte literatuur, bestaat de mogelijkheid om rechtstreeks contact op te nemen met de school. Aan ouders van deze kinderen wordt aangeraden om passages uit het boek zelf ook door te lezen, om te kijken of deze aansluit bij hun normen en waarden, en de literaire educatie.

Volgens de officiële contactgegevens is de school bereikbaar via het algemene e-mailadres mandela@psg.nl en telefonisch via 0299 – 421274.
Ouders kunnen via deze weg hun zorgen kenbaar maken, vragen stellen over de gemaakte boekkeuze of informeren naar eventuele alternatieven binnen het curriculum.